طلا در بحران بانکی؛ چرا منطق آن با بحران ژئوپلیتیک یکی نیست

بازار اغلب طلا را در یک جمله خلاصه می‌کند: «وقتی بحران می‌آید، طلا بالا می‌رود.» این جمله رفتار طلا در بحران را به‌درستی توضیح نمی‌دهد. بازار طلا را معمولاً با برچسب «دارایی امن در بحران» می‌شناسد، اما خودِ واژهٔ بحران اطلاعات کافی دربارهٔ رفتار آن نمی‌دهد.

بحران بانکی، بحران اعتباری، شوک ژئوپلیتیک و تنش ناشی از تحریم یا بی‌اعتمادی به ذخایر از مسیرهای متفاوتی به بازار طلا می‌رسند. بحران بانکی با بحران ژئوپلیتیک تفاوت دارد و یک شوک واحد به شمار نمی‌رود. در اولی، مسئلهٔ اصلی می‌تواند اعتماد به واسطه‌های مالی، نقدشوندگی، اعتبار و احتمال سرایت باشد. در دومی، نااطمینانی سیاسی، جنگ، تحریم، اختلال تجارت، تورم یا بازنگری در ذخایر ارزی می‌تواند مسئلهٔ اصلی گردد.

اگر این تفاوت را نادیده بگیریم، هر حرکت طلا در زمان بحران فقط یک روایت ساده را نشان می‌دهد: «پناه بردن سرمایه به طلا». مسیر واقعی قیمت اما می‌تواند از چند کانال هم‌زمان عبور کند. به همین دلیل، طلا نه در همهٔ بحران‌ها یک واکنش دارد و نه الزاماً در همان لحظه‌ای که شوک رخ می‌دهد صعود می‌کند.

تجربهٔ بحران بانکی ۲۰۲۳ نشان داد تنش در نظام بانکی می‌تواند در کوتاه‌مدت تقاضای امن برای طلا را افزایش دهد. تجربهٔ ۲۰۲۲ نشان داد شوک ژئوپلیتیک می‌تواند از مسیر ETFها، سرمایه‌گذاری و خرید بانک‌های مرکزی اثر متفاوتی بسازد.

در بحران بانکی، شوک از درون سیستم مالی برمی‌خیزد.

بانک‌ها واسطهٔ اعتبارند. بخش بزرگی از دارایی‌ها و بدهی‌هایشان به اعتماد، نقدشوندگی و دسترسی به تأمین مالی بستگی دارد. وقتی دربارهٔ سلامت یک بانک یا گروهی از بانک‌ها تردید پدید می‌آید، مسئله به ارزش سهام بانک محدود نمی‌ماند. نگرانی می‌تواند به سپرده‌ها، بازار تأمین مالی، اوراق، وثیقه‌ها و رفتار سایر مؤسسات برسد.

در چنین شرایطی، طلا می‌تواند از دو مسیر توجه بازار را جلب کند.

مسیر اول تقاضای دارایی امن در بحران نام دارد. سرمایه‌گذار بخشی از ریسک اعتباری و سهام را کاهش می‌دهد. سپس به دارایی‌ای نگاه می‌کند که ریسک مستقیم طرف مقابلش محدودتر باشد.

مسیر دوم تغییر انتظارات دربارهٔ نرخ بهره و سیاست پولی نام دارد. اگر بحران بانکی احتمال توقف یا کاهش سرعت سیاست انقباضی را بالا ببرد، نرخ‌های واقعی و هزینهٔ فرصت نگهداری طلا می‌توانند تغییر کنند.

این دو کانال روی هم اثر می‌گذارند. رشد طلا در بحران بانکی الزاماً نشان نمی‌دهد که بازار صرفاً سهام را رها می‌کند و به طلا پناه می‌برد. ممکن است هم‌زمان نرخ‌ها، دلار، نوسان بازار و انتظارات پولی نیز تغییر کنند.

تجربهٔ مارس ۲۰۲۳ نمونهٔ روشنی از همین ترکیب بود. شورای جهانی طلا (WGC) گزارش کرد سقوط بانک سیلیکون‌ولی (SVB) و تشدید نگرانی‌های بانکی به افزایش طلا در پایان فصل کمک کرد. با این حال، بازده اوراق و دلار همچنان از محرک‌های مهم بازار بودند. با کاهش نگرانی بانکی، بخشی از تقاضای احتیاطی نیز عقب نشست.

بنابراین در بحران بانکی، باید از «آیا طلا بالا می‌رود؟» فراتر رفت. پرسش دقیق‌تری وجود دارد: بحران بانکی کدام‌یک از کانال‌های نقدینگی، نرخ، اعتماد و تقاضای دارایی امن را فعال می‌کند؟

در بحران ژئوپلیتیک، شوک لزوماً از سیستم مالی نمی‌آید.

جنگ، تحریم، اختلال تجارت، نااطمینانی سیاسی یا تنش میان کشورها می‌تواند ابتدا انتظارات دربارهٔ رشد، تورم، انرژی، ارز و تجارت جهانی را تغییر دهد. سپس بازارهای مالی این اثر را منتقل می‌کنند.

طلا در این وضعیت می‌تواند از یک کانال مهم دیگر هم تقاضا بگیرد: کاهش اعتماد به برخی دارایی‌ها یا زیرساخت‌های مالی در معرض ریسک سیاسی.

تجربهٔ ۲۰۲۲ این تفاوت را نشان می‌دهد. پس از تشدید جنگ روسیه و اوکراین، شورای جهانی طلا افزایش قابل‌توجه تقاضای سرمایه‌گذاری و ورود سرمایه به ETFهای طلا را ثبت کرد. در سه‌ماههٔ نخست ۲۰۲۲، ورود خالص به ETFهای طلای جهانی به ۲۶۹ تن رسید. خود شورا افزایش ریسک ژئوپلیتیک را یکی از محرک‌های مهم این جریان دانست.

در همان سال، خرید بانک‌های مرکزی نیز به رکورد ۱٬۱۳۶ تن رسید. شورای جهانی طلا اعلام کرد «عملکرد طلا در زمان بحران» یکی از عوامل مهم نگهداری طلا نزد بانک‌های مرکزی محسوب می‌گردد. نقش طلا به‌عنوان ذخیرهٔ ارزش هم جزو همین عوامل به شمار می‌رود.

این رفتار با بحران بانکی تفاوت دارد. در بحران بانکی، بازار ممکن است به سلامت واسطه‌های مالی و نقدینگی واکنش نشان دهد. در بحران ژئوپلیتیک، علاوه بر این کانال‌ها، ریسک سیاسی و معماری ذخایر نیز به تصمیم راه می‌یابند.

به همین دلیل، یک شوک ژئوپلیتیک می‌تواند حتی بدون بحران بانکی گسترده، تقاضای ساختاری‌تری برای طلا بسازد.

یکی از خطرناک‌ترین ساده‌سازی‌ها، «بحران» را مترادف «افزایش قیمت طلا» می‌گیرد. رفتار طلا به رژیم بازار بستگی دارد.

صندوق بین‌المللی پول (IMF) در مطالعه‌ای که در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ منتشر کرد، دقیقاً بر همین نکته تأکید می‌کند. ویژگی‌های پوشش ریسک و پناهگاه امن (safe haven) طلا به نوع شوک، شرایط کلان و وضعیت بازار بستگی دارد. این ویژگی‌ها به همهٔ بحران‌های شدید تعمیم نمی‌یابند. این مطالعه میان پوشش ریسک (hedge)، متنوع‌ساز (diversifier) و پناهگاه امن نیز تمایز می‌گذارد. همچنین نشان می‌دهد واکنش طلا به فشار مالی، ژئوپلیتیک، نرخ بهره و دلار می‌تواند در رژیم‌های مختلف تغییر کند.

این تمایز برای بحران بانکی اهمیت ویژه‌ای دارد. فرض کنید یک بحران بانکی به‌سرعت به بحران نقدینگی بدل گردد. در این حالت، سرمایه‌گذار ممکن است برای تأمین وجه نقد یا کاهش اهرم، حتی دارایی‌هایی را بفروشد که از نظر بنیادی می‌خواهد نگه دارد. بنابراین «تقاضای امن» و «نیاز به نقدینگی» می‌توانند موقتاً در جهت مخالف عمل کنند.

در مقابل، اگر بحران بانکی بازار را به انتظار کاهش نرخ بهره یا مداخلهٔ سیاست‌گذار برساند، اثر نرخ‌های واقعی می‌تواند به نفع طلا تغییر کند.

در نتیجه، مسیر طلا در یک بحران ممکن است سه مرحله داشته باشد.

شوک اولیه ← فشار نقدینگی و بازقیمت‌گذاری ← بازگشت به تقاضای امن و نرخ‌ها.

این توالی همیشه به همین شکل رخ نمی‌دهد، اما چارچوب بهتری از رابطهٔ مکانیکی «بحران = رشد طلا» ارائه می‌کند.

برای فهم رفتار بازار طلا، بهتر است به‌جای اندازهٔ بحران، مسیر انتقال آن را دنبال کنیم.

این دو مسیر می‌توانند در نقطه‌ای به هم برسند، اما نقطهٔ شروعشان متفاوت است.

همین تفاوت توضیح می‌دهد چرا یک بحران بانکی محدود می‌تواند برای مدتی کوتاه حرکت بسیار شدیدی در طلا بسازد. تنش ژئوپلیتیک اما ممکن است ابتدا به افزایش تقاضای ETF یا خرید بانک مرکزی برسد. اثر آن بر قیمت با تأخیر بیشتری خودش را نشان می‌دهد.

در واقع، «بحران» متغیر توضیحی کاملی نیست. باید بدانیم چه چیزی در حال خراب‌شدن است و بازار از چه کانالی آن را قیمت‌گذاری می‌کند.

رفتار بانک‌های مرکزی یکی از تفاوت‌های مهم میان بحران بانکی و بحران ژئوپلیتیک را نشان می‌دهد.

بانک مرکزی و سرمایه‌گذار خصوصی یک مسئله ندارند. سرمایه‌گذار خصوصی ممکن است به دنبال نقدشوندگی، کاهش ریسک یا حفظ قدرت خرید باشد. بانک مرکزی علاوه بر این مسائل، به ترکیب ذخایر، ریسک طرف مقابل، تحریم‌ها، قابلیت تنوع‌بخشی و استقلال مالی هم نگاه می‌کند.

IMF در پژوهش خود دربارهٔ ذخایر طلای بانک‌های مرکزی نشان می‌دهد سهم طلا در ذخایر پس از بحران مالی جهانی بالا رفت. این افزایش با انگیزه‌هایی مانند نقش طلا در دوره‌های پرنوسان اقتصادی، مالی و ژئوپلیتیک و نیز نگرانی‌های مرتبط با تحریم‌های مالی همراه بود.

یعنی بخشی از تقاضای طلا در دوره‌های ژئوپلیتیک ممکن است اصلاً از جنس «خرید برای فرار از ریسک بازار» نباشد. این بخش از تقاضا به بازطراحی ترازنامه و ذخایر برمی‌گردد.

این کانال در بحران بانکی داخلی یک کشور الزاماً به همان شدت فعال نمی‌گردد. اگر بانکی در یک کشور به مشکل بخورد، بانک مرکزی ممکن است نقدینگی تأمین کند. ممکن است سپرده‌ها را تضمین کند یا از ابزارهای سیاست پولی استفاده کند. اما اگر شوک از جنس تحریم، مناقشهٔ ژئوپلیتیک یا نگرانی دربارهٔ دسترسی به ذخایر ارزی باشد، خودِ معماری ذخایر می‌تواند به موضوع اصلی بدل گردد.

دقیقاً همین‌جا باید دو مفهوم «دارایی امن در بحران» و «دارایی ذخیره‌ای» را از هم جدا کرد.

به‌جای دنبال‌کردن صرفِ تیتر بحران، می‌توان چند متغیر را کنار هم قرار داد. شش متغیر زیر اجازه می‌دهند میان یک «حرکت خبری» و تغییر عمیق‌تر در رژیم تقاضای طلا تفاوت بگذاریم.

آیا مشکل از بانک‌ها و اعتبار برمی‌خیزد یا از جنگ، تحریم، تجارت و سیاست؟

اگر بحران مسیر سیاست پولی را تغییر دهد، اثر آن می‌تواند از خودِ خبر بحران مهم‌تر باشد.

بازار طلا را عمدتاً با دلار قیمت‌گذاری می‌کند. پس حرکت دلار می‌تواند بخشی از اثر تقاضای امن را خنثی یا تقویت کند.

ETFها، موقعیت‌های مشتقه و خرید فیزیکی نشان می‌دهند تقاضا تاکتیکی می‌ماند یا دامنهٔ گسترده‌تری می‌یابد. تجربهٔ ۲۰۲۲ نشان داد جریان ETFها می‌تواند به‌شدت به شوک ژئوپلیتیک واکنش نشان دهد.

اگر خرید رسمی طلا هم‌زمان با شوک ادامه یابد، مسئله از رفتار سرمایه‌گذار کوتاه‌مدت فراتر می‌رود.

در یک بحران شدید، حتی دارایی‌ای که در بلندمدت تقاضا دارد می‌تواند در مرحلهٔ اول زیر فشار فروش بیفتد.

طلا یک واکنش واحد به «بحران» ندارد، چون بحران پدیده‌ای واحد نیست.

در بحران بانکی، مسیر اصلی می‌تواند از اعتماد، نقدینگی، اعتبار و نرخ‌های واقعی عبور کند. در بحران ژئوپلیتیک، نااطمینانی سیاسی، تورم، ارز، تحریم و ترکیب ذخایر می‌توانند وزن بیشتری بیابند.

به همین دلیل، برچسب «دارایی امن» به‌تنهایی برای تحلیل طلا کافی نیست. پرسش مهم‌تر به سه چیز برمی‌گردد: چه نوع شوکی رخ داد، کدام کانال‌ها را فعال کرد و بازار در چه رژیمی آن را قیمت‌گذاری می‌کند.

شواهد تازهٔ IMF نیز نشان می‌دهد ویژگی‌های طلا به‌عنوان پوشش ریسک یا پناهگاه امن به نوع شوک و شرایط بازار بستگی دارد. نباید آن را ویژگی ثابت و بدون قید دانست.

پس در بحران بعدی، پیش از آنکه بپرسیم «طلا چه می‌کند؟»، باید بپرسیم: بحران دقیقاً چه چیزی را تهدید می‌کند: اعتبار، نقدینگی، رشد، ارز یا معماری اعتماد؟

پاسخ به همین پرسش، آغاز بهتری برای فهم رفتار طلا می‌سازد.